Chất béo trong khẩu phần heo và quá trình oxy hóa: Nguy cơ nào cần lưu ý?

Chất béo và dầu là nguồn năng lượng quan trọng trong khẩu phần ăn của heo. Tuy nhiên, khi bị oxy hóa, chúng có thể mất giá trị dinh dưỡng và tạo ra các sản phẩm gây ảnh hưởng đến sức khỏe, tăng trưởng của heo.

Đặc biệt vào mùa hè, chất béo thường được bổ sung vào thức ăn để tăng mật độ năng lượng và giúp heo duy trì lượng năng lượng tiêu thụ. Vì vậy, kiểm soát chất lượng và mức độ oxy hóa của chất béo là vấn đề cần được quan tâm.

1. Vì sao chất béo trong thức ăn heo dễ bị oxy hóa?

Các nguồn chất béo phổ biến gồm mỡ động vật, dầu thực vật, dầu đậu nành, dầu bắp, dầu canola và hỗn hợp dầu động vật – thực vật.

Các nguồn chất béo có thành phần axit béo khác nhau. Trong đó, axit béo không bão hòa dễ bị oxy hóa khi tiếp xúc với:

• Nhiệt độ cao.
• Oxy trong không khí.
• Độ ẩm.
• Ánh sáng.
• Các kim loại như sắt, đồng và kẽm.
• Thời gian bảo quản kéo dài.

Khi bị oxy hóa, chất béo không chỉ giảm giá trị dinh dưỡng mà còn hình thành nhiều sản phẩm oxy hóa lipid (Lipid Oxidation Products – LOPs).

Một khảo sát tại Mỹ giai đoạn 2000–2005 cho thấy khoảng 40–50% mẫu chất béo và dầu dùng trong thức ăn chăn nuôi có dấu hiệu oxy hóa đáng kể, đặc biệt vào mùa hè.

Một số mẫu có chỉ số peroxide (PV) lên tới 180 meq/kg chất béo, trong khi nhiều mẫu có PV trên 10 meq/kg.

Như vậy, oxy hóa chất béo có thể xảy ra trong quá trình sản xuất, vận chuyển, bảo quản và sử dụng.

2. Chất béo bị oxy hóa tạo ra những chất gì?

Quá trình oxy hóa lipid diễn ra theo nhiều giai đoạn. Ban đầu, axit béo không bão hòa tạo thành peroxide và hydroperoxide. Sau đó, các hợp chất này tiếp tục phân hủy và tạo ra sản phẩm oxy hóa thứ cấp.

Các sản phẩm này có thể bao gồm:

• Peroxide và hydroperoxide.
• Aldehyde.
• Malondialdehyde (MDA).
• Axit béo bị hydroxyl hóa.
• Các hợp chất vòng.
• Các polymer lipid.

Những sản phẩm này được gọi chung là sản phẩm oxy hóa lipid – LOPs.

Khi LOPs xuất hiện với hàm lượng cao trong khẩu phần, chúng có thể ảnh hưởng đến khả năng sử dụng năng lượng, hệ thống chống oxy hóa, sức khỏe đường ruột và tăng trưởng của heo.

3. Làm thế nào để đánh giá chất lượng chất béo?

Một số chỉ tiêu thường dùng để đánh giá chất lượng chất béo gồm màu sắc, điểm đông đặc, độ ẩm, tạp chất, chất không xà phòng hóa (MIU) và axit béo tự do.

Tuy nhiên, các chỉ tiêu này không phản ánh đầy đủ mức độ oxy hóa.

Để đánh giá quá trình oxy hóa, một số chỉ tiêu thường được sử dụng gồm:

Chỉ số peroxide – PV

PV đánh giá peroxide và hydroperoxide hình thành ở giai đoạn đầu của quá trình oxy hóa lipid.

Đây là một trong những chỉ tiêu phổ biến nhất để theo dõi tình trạng oxy hóa của dầu và chất béo.

TBARS

TBARS được dùng để phát hiện một số sản phẩm oxy hóa thứ cấp, trong đó có malondialdehyde (MDA).

Tuy nhiên, PV và TBARS chỉ phản ánh một phần của quá trình oxy hóa. Vì vậy, không nên dựa vào một chỉ tiêu duy nhất để đánh giá toàn bộ chất lượng của chất béo.

4. Cho heo ăn chất béo bị oxy hóa có ảnh hưởng gì?

Đây là vấn đề đáng quan tâm trong chăn nuôi heo. Các nghiên cứu cho thấy chất béo bị oxy hóa có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng, hệ thống chống oxy hóa và sức khỏe đường ruột.

Trong tổng hợp 8 nghiên cứu với 23 thí nghiệm, kết quả cho thấy:

• 78% nghiên cứu ghi nhận giảm tăng trọng trung bình hàng ngày (ADG).
• 74% nghiên cứu ghi nhận giảm lượng thức ăn tiêu thụ trung bình hàng ngày (ADFI).
• 61% nghiên cứu ghi nhận giảm hiệu quả sử dụng thức ăn.

Nhìn chung, ADG, ADFI và G giảm trung bình lần lượt khoảng 9%, 6% và 3%.

Mức độ ảnh hưởng khác nhau giữa các nghiên cứu. Nguyên nhân có thể liên quan đến nguồn chất béo, mức độ oxy hóa, tỷ lệ chất béo trong khẩu phần, nhiệt độ và thời gian tiếp xúc.

5. Chất béo oxy hóa có thể làm giảm vitamin E trong cơ thể heo

Một vấn đề đáng chú ý là ảnh hưởng của chất béo oxy hóa đến hệ thống chống oxy hóa của heo.

Các nghiên cứu cho thấy nồng độ vitamin E trong huyết thanh có thể giảm đáng kể khi heo ăn khẩu phần chứa chất béo bị oxy hóa.

Mức giảm trung bình được ghi nhận khoảng 46% so với heo sử dụng chất béo không bị oxy hóa.

Vitamin E có vai trò bảo vệ tế bào trước tổn thương do oxy hóa.

Vì vậy, khi vitamin E suy giảm, khả năng chống lại stress oxy hóa của heo cũng có thể bị ảnh hưởng.

6. Những tác động khác của chất béo bị oxy hóa

Ngoài ảnh hưởng đến tăng trưởng, chất béo bị oxy hóa còn có thể gây ra các thay đổi về dinh dưỡng và chuyển hóa.

Một số tác động được ghi nhận gồm:

Giảm giá trị năng lượng của chất béo

Quá trình oxy hóa có thể làm thay đổi cấu trúc lipid, từ đó làm giảm giá trị năng lượng và khả năng tiêu hóa chất béo.

Do đó, năng lượng thực tế heo nhận được có thể thấp hơn giá trị dự kiến khi xây dựng khẩu phần.

Tăng stress oxy hóa

Khi LOPs được đưa vào cơ thể với lượng đáng kể, chúng có thể làm tăng stress oxy hóa và ảnh hưởng đến hệ thống chống oxy hóa tự nhiên của heo.

Ảnh hưởng đến sức khỏe đường ruột

Chất béo oxy hóa có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu dinh dưỡng và tính toàn vẹn của niêm mạc ruột non.

Điều này đặc biệt đáng chú ý ở heo con và heo đang tăng trưởng nhanh.

Ảnh hưởng đến vitamin tan trong chất béo

Các vitamin A, D và E cũng có thể bị ảnh hưởng trong điều kiện oxy hóa.

Vì vậy, chất béo bị oxy hóa không chỉ giảm giá trị dinh dưỡng mà còn có thể ảnh hưởng đến độ ổn định của vitamin trong premix và khẩu phần.

7. Làm thế nào để hạn chế oxy hóa chất béo trong thức ăn heo?

Kiểm soát oxy hóa cần được thực hiện từ khâu nhập nguyên liệu đến bảo quản và sử dụng.

Sử dụng chất chống oxy hóa

Một số chất chống oxy hóa thường được sử dụng trong ngành thức ăn chăn nuôi gồm:

• BHA.
• BHT.
• TBHQ.
• Propyl gallate.
• Ethoxyquin.

Tuy nhiên, chất chống oxy hóa chỉ giúp hạn chế quá trình oxy hóa tiếp diễn, không loại bỏ được các sản phẩm oxy hóa lipid đã hình thành.

Vì vậy, chất chống oxy hóa không thể thay thế việc kiểm soát chất lượng nguyên liệu và điều kiện bảo quản.

Vệ sinh bồn chứa chất béo

Bồn chứa dầu và chất béo tại nhà máy thức ăn chăn nuôi cần được vệ sinh định kỳ.

Cặn chất béo tích tụ lâu ngày dưới đáy bồn có thể bị oxy hóa mạnh và ảnh hưởng đến chất lượng nguyên liệu mới.

Vì vậy, kiểm tra và vệ sinh bồn chứa định kỳ là một phần quan trọng trong quản lý chất lượng lipid.

Hạn chế nhiệt độ và thời gian bảo quản

Không nên để dầu và chất béo tiếp xúc lâu với nhiệt độ cao, oxy và độ ẩm.

Đặc biệt vào mùa hè, cần kiểm soát nhiệt độ tại kho, bồn chứa, đường ống và khu vực lưu trữ nguyên liệu giàu lipid.

Giảm thời gian lưu kho và tránh tồn trữ quá lâu cũng giúp hạn chế oxy hóa.

8. Nhà chăn nuôi cần kiểm soát chất béo như thế nào?

Để hạn chế nguy cơ sử dụng chất béo bị oxy hóa, cần tập trung vào 5 điểm chính:

Thứ nhất, kiểm tra nguyên liệu đầu vào. Không nên chỉ đánh giá bằng màu sắc hoặc cảm quan mà cần kết hợp các chỉ tiêu hóa học phù hợp.

Thứ hai, theo dõi chỉ số oxy hóa. Có thể kết hợp PV và TBARS để đánh giá tốt hơn tình trạng oxy hóa.

Thứ ba, kiểm soát bảo quản. Nhiệt độ, oxy, độ ẩm và thời gian lưu trữ đều ảnh hưởng đến quá trình oxy hóa.

Thứ tư, vệ sinh hệ thống chứa và vận chuyển. Cặn lipid tích tụ lâu ngày có thể trở thành nguồn oxy hóa mạnh.

Thứ năm, sử dụng chất chống oxy hóa phù hợp. Nên bổ sung từ sớm, trước khi quá trình oxy hóa phát triển mạnh.

9. Kết luận

Chất lượng chất béo trong khẩu phần có ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị năng lượng, hiệu quả sử dụng thức ăn và sức khỏe heo.

Chất béo bị oxy hóa có thể làm giảm khả năng tiêu hóa lipid, giảm tăng trọng, làm suy giảm vitamin E và gia tăng stress oxy hóa.

Vì vậy, kiểm soát chất lượng dầu và mỡ không nên chỉ dựa vào màu sắc, mùi hoặc hàm lượng axit béo tự do. Cần quan tâm đến mức độ oxy hóa và sự hình thành các sản phẩm oxy hóa lipid (LOPs).

Đặc biệt vào mùa hè, khi nhiệt độ tăng cao, nguy cơ oxy hóa chất béo cũng tăng. Kiểm soát nguyên liệu đầu vào, điều kiện bảo quản, vệ sinh bồn chứa và sử dụng chất chống oxy hóa phù hợp sẽ giúp duy trì giá trị dinh dưỡng của chất béo, đồng thời hạn chế ảnh hưởng bất lợi đến năng suất và sức khỏe heo.